Anayasa Mahkemesi

A- Kuruluşu

Madde - (1) Anayasa Mahkemesi on yedi üyeden kurulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi, en az üçü yükseköğretimde çalışan öğretim üyeleri arasından olmak üzere beş üyeyi üye tam sayısının beşte üç çoğunluğu ve gizli oyla seçer. Üyelerden dördü Yargıtay, dördü Danıştay, biri Askeri Yargıtay ve biri Sayıştay genel kurullarınca kendi başkan ve üyeleri arasından üye tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oyla seçilir. Cumhurbaşkanı, Yükseköğretim Kurulunun kendi üyesi olmayan öğretim üyeleri arasından göstereceği üç aday arasından bir ve Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulunun kendi üyesi olmayan avukatlar arasından göstereceği üç aday arasından bir olmak üzere iki üyeyi seçer.

Alternatif:
(1) Anayasa Mahkemesi on yedi üyeden kurulur. Üyelerden dördü Yargıtay, dördü Danıştay ve biri Askeri Yargıtay genel kurullarınca kendi başkan ve üyeleri arasından üye tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oyla seçilir. Türkiye Büyük Millet Meclisi beş üyeyi üye tamsayısının salt çoğunluğuyla ve gizli oyla seçer. Bu üyelerden biri Sayıştay Genel Kurulunun kendi başkan ve üyeleri arasından salt çoğunluk ve gizli oyla göstereceği üç aday arasından, ikişer üye ise Yükseköğretim Kurulu ve Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulunun kendi üyesi olmayan öğretim üyeleri ve avukatlar arasından her boş üyelik için göstereceği üçer aday arasından seçilir. Cumhurbaşkanı, bir üyeyi Yükseköğretim kurumlarındaki öğretim üyeleri ve bir üyeyi de üst kademe yöneticileri arasından seçer.

(2) Yükseköğretim kurumlarından seçilecek üyelerin, en az yirmi yıl süreyle öğretim üyeliğinde bulunmuş; anayasa hukuku, ceza hukuku veya kamu hukuku alanlarında çalışan profesörler arasından olması gerekir. Üst kademe yöneticileri ve avukatların da en az yirmi yıl süreyle kamu hizmetinde bulunmuş veya avukatlık yapmış olmaları şarttır.

(3) Üyeler asli görevleri dışında resmi veya özel hiçbir görev alamazlar.

(4) Anayasa Mahkemesi, üye tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oyla üyeleri arasından dört yıl için bir başkan ve bir başkanvekili seçer. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.

B- Üyeliğin sona ermesi

Madde - (1) Anayasa Mahkemesi üyeleri altmış beş yaşını tamamlayınca emekliye ayrılırlar.

(2) Anayasa Mahkemesi üyeliği, bir üyenin hâkimlik mesleğinden çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymesi halinde kendiliğinden; görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceğinin kesin olarak anlaşılması halinde de, Anayasa Mahkemesi üye tamsayısının salt çoğunluğunun kararı ile sona erer.

C- Görev ve yetkileri

Madde - (1) Anayasa Mahkemesi kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler. Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından denetler.

(2) Anayasa Mahkemesi, Anayasa ile verilen diğer görevleri de yerine getirir.

D- Çalışma ve yargılama usulü

Madde - (1) Anayasa Mahkemesi, en az on üç üye ile toplanır ve toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar verir. Eşitlik halinde başkanın oyu yönünde karar verilmiş sayılır. Anayasa değişikliklerinde iptale ve siyasi parti davalarında kapatılmaya karar verilebilmesi için üçte iki oy çokluğu aranır.

(2) Şekil bozukluğuna dayalı iptal davaları Anayasa Mahkemesince öncelikle incelenip karara bağlanır.

(3) Anayasa Mahkemesinin kuruluşu ve yargılama usulleri kanunla; mahkemenin çalışma esasları ve üyeleri arasındaki işbölümü kendi yapacağı içtüzükle düzenlenir.

E- İptal davası

Madde - (1) Anayasa Mahkemesinde Anayasaya aykırılık iddiasıyla iptal davası açabilme yetkisi Cumhurbaşkanına, Meclisteki siyasi parti gruplarına ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az onda biri oranındaki üyelere aittir.

(2) Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün veya içtüzük düzenlemesi adı altında yapılmasa dahi bu sonucu eylemli olarak doğuran Meclis kararının Anayasaya esas ve şekil bakımından aykırılığı iddiasıyla iptal davası açma yetkisi Meclis Başkanına ve birinci fıkrada gösterilenlere aittir.

(3) Anayasa Mahkemesinde iptal davası açma yetkisi, iptali istenen kanun, kanun hükmünde kararname veya Meclis İçtüzüğünün Resmi Gazetede yayımlanmasından başlayarak esasa ilişkin olarak altmış ve şekle ilişkin olarak da on gün sonra; eylemli içtüzük düzenlemesi halinde ise bu nitelikteki kararın alınmasından itibaren on gün sonra sona erer. Yürürlüğün durdurulması istemi hakkındaki hüküm saklıdır.

F- İtiraz yolu

Madde - (1) Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin hükümlerini Anayasaya veya usulüne göre yürürlüğü konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası anlaşmalara aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır.

(2) Mahkeme, Anayasaya aykırılık iddiasını ciddi görmezse bu iddia temyiz yerinde esas hükümle birlikte karara bağlanır.

(3) Anayasa Mahkemesi, işin kendisine gelişinden başlamak üzere altı ay içinde kararını verir ve açıklar. Bu süre içinde karar verilmezse mahkeme davayı yürürlükteki kanun hükümlerine göre sonuçlandırır. Ancak, Anayasa Mahkemesinin kararı, esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse, mahkeme buna uymak zorundadır.

(4) Anayasa Mahkemesinin gerek iptal gerekse itiraz yoluyla önüne gelen davalarda işin esasına girerek verdiği ret kararının Resmi Gazetede yayımlanmasının üzerinden beş yıl geçmedikçe aynı hükmün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla başvuruda bulunulamaz.

(5) Şekil sakatlığı nedeniyle Anayasaya aykırılık itiraz yoluyla ileri sürülemez.

G- Kararları

Madde - (1) Anayasa Mahkemesinin kararları kesindir, gerekçesi olmadan açıklanamaz. Kararlar Resmi Gazetede hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzelkişileri bağlar.

(2) Anayasa Mahkemesi hukuki denetimin dışına çıkarak yerindelik denetimi yapamaz, bir normu veya bazı hükümlerini iptal ederken kanun koyucu gibi davranarak yeni bir uygulamaya yol açacak şekilde karar veremez.

(3) İptal davasına konu olan hükmün uygulanması halinde Anayasaya aykırı bir şekilde kazanılmış haklar veya başka giderilmesi imkânsız zararlar ortaya çıkacaksa, aykırılık olasılığının ilk incelemede ciddi görülmesi halinde yürürlüğün durdurulması kararı verilebilir. Yürürlüğü durdurulan norm bu kararla birlikte Resmi Gazetede yayımlanır. Ancak yayım tarihinden başlayarak en geç doksan gün içinde Anayasa Mahkemesi iptale ilişkin nihai kararını vermek ve gerekçesiyle açıklamak zorundadır. Aksi halde yürürlüğün durması kendiliğinden ortadan kalkar.

(4) Yürürlüğün durdurulması istemi, iptali istenen norm Resmi Gazetede henüz yayımlanmadan da yapılabilir.

(5) Kanun, kanun hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmi Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar.

(6) İptal kararının yayımlanmasıyla ortaya çıkan hukuki boşluğu dolduracak kanun tasarı veya önerisi Türkiye Büyük Millet Meclisince öncelikle görüşülüp karara bağlanır.

(7) İptal kararları geriye yürümez.


H- Yüce Divan

Madde - (1) Anayasa Mahkemesi Cumhurbaşkanını, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanını, Bakanlar Kurulu üyelerini, Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanlarını, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Askeri Yargıtay, Sayıştay Başkan ve üyeleri ile Başsavcılarını, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcıvekillerini, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu Genel Sekreteri ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar.

(2) Yüce Divan, Anayasa Mahkemesi Başkanı veya görevlendireceği bir Anayasa Mahkemesi üyesinin başkanlığında toplam on bir kişiyle toplanır. Yüce Divanda üyelik yapacak Anayasa Mahkemesi Üyeleri:
1- Yargıtay ceza dairesi üyeliği, Askeri Yargıtay üyeliği veya Yükseköğretim kurumlarının ceza veya ceza usul hukuku anabilim dallarında profesörlük yapma,
2- Ceza mahkemesi hâkimliği, Cumhuriyet savcılığı, askeri hâkimlik veya savcılık veya ceza hukuku alanında doktora yapma,
3- Hâkimlik, avukatlık veya ceza hukuku alanında yüksek lisans yapma,
4- Hukuk Fakültesi mezunu olma önceliğine ve sırasına göre belirlenir. Bu sıraya göre on üye tamamlanamadığı veya on üyeyi aştığı takdirde Anayasa Mahkemesindeki kıdeme, onun da aynı olması durumunda yaşça büyüklüğe bakılır.

(3) Yüce Divanda, savcılık görevini Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcıvekillerinden biri yapar.

(4) Yüce Divanda kararlar salt çoğunlukla verilir. Karara karşı Yargıtay Ceza Genel Kuruluna temyiz başvurusunda bulunulabilir. Kararın bozulması halinde Yüce Divan kararında eğer direnirse Ceza Genel Kurulunun son vereceği karara uymak zorundadır.

(5) Bu hükümler dışında kalan konularda ceza yargılamasına ilişkin genel hükümler uygulanır.

Geçici Madde - (1) Anayasanın yürürlüğe girdiği tarihte Anayasa Mahkemesi asıl ve yedek üyesi olanların görevleri üye olarak devam eder. Bunlardan Anayasa Mahkemesince belli görevlere seçilenlerin bu suretle kazanmış oldukları sıfatları seçilmiş oldukları sürenin sonuna kadar devam eder.

(2) Anayasa Mahkemesine ilişkin hükümler gereğince yapılacak kanun değişikliğinin yürürlüğe girmesinden itibaren kırk beş gün içinde iki yeni üye Türkiye Büyük Millet Meclisince seçilir. Bu üyelerin hangi kontenjandan seçileceği Mahkemenin o anki durumu göz önünde bulundurularak Meclis tarafından kararlaştırılır.

(3) Anayasa Mahkemesi üyeliklerinde boşalma olması durumunda, boşalma Yargıtay, Danıştay, Askeri Yargıtay ve Sayıştay’ a ait kontenjanlardan ise yine bu kurumlardan; boşalma Askerî Yüksek İdare Mahkemesine ait kontenjandan ise Danıştay’dan; boşalma Yükseköğretim Kuruluna ait kontenjandan ise yine bu kurumdan yeni seçme usulüne göre üye seçilir. Cumhurbaşkanı tarafından seçilen üst kademe yöneticileri ve avukatlardan boşalma olursa yeni usule göre yenileri seçilir. Üyelik seçiminde, seçimi Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Cumhurbaşkanından hangisinin yapacağı ikilemi ortaya çıkarsa öncelik Türkiye Büyük Millet Meclisinindir.