Siyaset ve Düşünce Forumu :: Başlık görüntüleniyor

Only registred user can see link on this forum!
Registred or Login on forum!

Umutlar Yargılanıyor
G. Beril Özcan
Umay Aktaş

İstanbul Çocuk Mahkemesi'nde günde 40, yılda 14 bin 600 dava görülüyor. 5 bin çocuğun davası ise hala sürüyor, İstanbul Çocuk Mahkemesi'nde. Sadece dört ilimizde bulunan çocuk mahkemeleri, sayısının yetersizliği nedeniyle amacına ulaşamıyor. "Hiç bir çocuk suçlu olarak dünyaya gelmez." Çocuğun suça yönelmesinde onu etkileyen doğuştan sahip olduğu fizyolojik ve biyolojik özelliklerden çok içinde bulunduğu koşullar, toplumsal yapı, ekonomik nedenler, eğitim düzeyi, bireyler arasındaki ilişkiler, sanayileşmenin meydana getirdiği hızlı değişim sonucu toplumsal değerlerde ortaya çıkan farklılıklar nedeniyle çocuklar suç işliyorlar ve kendilerine ait çocuk mahkemelerinde yargılanıyorlar. Yasası 1979 yılında çıkan, 1983 yılında yürürlüğe giren ve nihayet 1987'de kurulan çocuk mahkemeleri bugün İstanbul, Ankara, İzmir ve Trabzon'da bulunuyor. Çocuk mahkemelerinde esas alınan amaç; çocuğa ceza vermek değil toplumsallaşmasına yardımcı olmak için eğitmek ve gözlemek. Bunu sağlayabilmek için mahkemelerde sosyal hizmet uzmanı, psikolog ve pedagog gibi uzman elemanların bulunması ve çocuğun yerleştirileceği, eğitileceği tedbir kurumları, kabul ve gözlem merkezleri, tutukevleri, ıslahevlerinin de kurulması öngörülüyor. Maalesef ülkemizde çocuk mahkemeleri, nitelikli eleman yetersizliği, ödenek ve araç yetersizliği gibi nedenlerle asıl işlevlerini yerine getiremeden affedici niteliğe bürünen ağır ceza mahkemesi işlevi görüyor. Çocuk mahkemelerince verilen kararların 1997 yılına ait istatistiklerine bakıldığında, yüzde 58.2'sinin mahkumiyet, yüzde 19'unun birleştirme, yüzde 16.2'sinin beraat ve yüzde 6.6'sının diğer (düşme, ortadan kaldırma, görevsizlik) olduğu görülüyor. Çocuk mahkemelerinin amacına ulaşması için acilen idari ve yasal düzenlemelere gidilmesi gerekli. Uzmanlaşmış hakim eksikliği Hakimlerde çocuk mahkemesi konusunda uzman olma koşulu aranmaması, çocuk mahkemelerinin ceza mahkemelerine benzeme tehlikesini doğuruyor. Tedbirler alınarak eğitilemeyen ve gözlenemeyen çocuğun topluma kazandırılması böylece engelleniyor. "Sosyal İnceleme Raporunun" (Sir) her dava için istenmemesinden kaynaklanan sorunlar Çocuk mahkemelerinin yargılama ve hüküm verme aşamasında diğer mahkemelerden farkını belirten ve aynı zamanda mahkemelerin amacına ulaşmasını sağlayan en önemli unsur; küçük çocuk hakkında "psiko-sosyal inceleme raporunun" hazırlanması gereği. İnceleme raporunu sosyal hizmet uzmanı, psikolog ve pedagog hazırlıyor. Bu rapor çocukların psikolojisini, içinde bulundukları ortamın özelliklerini ve uygulanması gereken önerileri kapsıyor. İstanbul Çocuk Mahkemesi Sosyal Hizmet Uzmanı bu konudaki görüşlerini şöyle dile getiriyor: "Diğer mahkemelerde çocuklar için verilen kararlar yine çocuklar için uygulanan yasalara dayanıyor. Ancak çocuk mahkemesinin farkı çocuğa sosyal hizmet uzmanı, psikolog ve pedagog sağlamasıyla ortaya çıkıyor. Benim görevim, çocuğun ailevi, toplumsal sorunlarını ele alıp, "çocuğu topluma nasıl kazandırabilirim?" sorusunu sormak ve bunlara cevaplar aramak; soruna ve aileye göre çözümler üretmek, ceza yerine uygulanacak tedbir önerilerinde bulunmak. Bu öneriler psikolog ve pedagogla birlikte hazırlanan Sosyal İnceleme Raporu'yla hakime sunuluyor. Ancak bu ıslah edici raporun yasanın 20. maddesi gereği hakimin isteğine bırakılması ve istenmesi durumunda bile hakimi bağlayıcı olmaması çocuk mahkemelerinin kuruluş amacına büyük bir darbe indiriyor." Sir'in her dava için istenmesi gerektiğini vurgulayan İstanbul Barosu Çocuk Hakları Komisyonu Başkanı Av. Betül Onursal ise bu konu hakkında şöyle diyor: "Aslında Sosyal İnceleme Raporu'nu her dava için istemeyen hakimler de sıkıntılarında bir parça haklılar. Mahkeme sayısı yetersiz, uzmanlara ayrılan ödenek yetersiz ve çocukları yerleştirecek Sosyal Hizmet Kurumu yetersiz. Tedbir uygulayacak imkanlar olmadıktan sonra, 'raporu istesek ne olur, istemesek ne olur' şeklinde düşünüyorlar. Ama biz istenmesi gerektiğini vurguluyoruz. İstenmeli ki ihtiyaç doğsun, Sosyal Hizmet Kurumu eksikliği iyice belli olsun. Bu kurumlar açılsın ve uzmanlara ödenek ayrılsın."
Sosyal Hizmet Uzmanının Sir'i hazırlarken çocuğun yaşadığı sosyal çevreyi gözlemleyip, çocuğu suça iten nedenleri saptaması gerekiyor. Ancak uzmanlara ödenek ayrılmaması nedeniyle çocuğun suç işlemesinde en büyük etken olan sosyal çevresinde araştırma yapılamıyor. Bu da hazırlanan raporun amacına ulaşmasını büyük ölçüde engelliyor. Farik ve mümeyyizlik raporunun hazırlanışından kaynaklanan sorunlar Her davada istenen ve çocuğun işlediği suçun anlam ve sonuçlarını kavrama yeteneğini ölçen farik ve mümeyyizlik raporu hakkında Av. Betül Onursal bu raporun adli-tabip tarafından değil sosyal hizmet uzmanı, psikolog ve pedagog tarafından hazırlanması gerektiğini vurgulayarakadli-tabib tarafından hazırlandığı için çocuğun genel anlamda anlama ve kavrama yeteneğine bakıldığının, halbuki farik ve mümeyyizlikte bakılması gerekenin çocuğun ruhsal ve cinsel gelişimi, sosyal çevresi, suç işlemesi esnasında bulunduğu şartlar, doğup büyüdüğü muhit, okul, iş ve arkadaş çevresi olması gerektiğini söylüyor. Farik ve mümeyyiz olmayan çocuklar, yani işlediği suçun anlam ve sonuçlarını kavrayamayan çocuklar ceza adalet sisteminin dışında tutulması gerekiyor. Yaş ayrımı ve cezaların ağırlıkta olmasından kaynaklanan sorunlar Medeni kanunumuzda, anayasamızda ve kabul ettiğimiz çocuk hakları sözleşmesinde 18 yaşından küçük herkes çocuk sayılıyor. Buna rağmen ülkemizde çocuk mahkemelerinde sadece 11-15 yaş arası çocuklar yargılanıyor. Buna dayanarak söyleyebiliriz ki çocuklar arasında bir ayırım yapılıyor, aynı zamanda yasaların da birbiriyle çelişkiye düştüğü görülüyor. İstanbul Barosu Çocuk Hakları Komisyonu üyelerinden Av. Harika Seliçi bu konu hakkında şunları söylüyor: "Çocuk Hakları Sözleşmesi'ni kabul ettik, sözleşmeyi kabul eden her ülkede bu kanun oluyor. Ama bizde hala kanun hükmünde. Öyleyse bu sözleşmeye uygun yasalar yapılmalı ve bunun kanunlaşması için bu konu İnsan Hakları Mahkemesi'ne kadar götürülmeli. "Çocuk mahkemelerinin amacına ulaşması için hem 18 yaşının altındaki tüm çocukları kapsaması gerçekleştirilmeli hem de ceza yerine çocuğu eğitici tedbirlerin alınması gerçekleştirilmeli. Bu tedbirler: İşe yerleştirme, sosyal hizmet kurumlarına yerleştirme, gözlem, aileye teslim ve tedaviden oluşuyor. Ancak ülkemizde tedbir olarak da sadece, çocuğun ailesine teslim edilmesi uygulanıyor ve çocuk tekrar suç işlediği ortama dönüyor. Av. Betül Onursal, Avrupa'da uygulanan yaptırımların çocuğu eğitip, iradesini kullanmayı öğretmek olduğunu vurgulayarak Avusturya'da yapılan uygulamayı örnek gösterdi: Bir kadının çantasını çalan çocuk, işlediği suç sonrasında hakim ve çantasını çaldığı kadınla bir araya geliyor. Kadın çantasının çalınmasının kendini nasıl etkilediğini anlatıyor, korkularını anlatıyor ve sokağa çıkamadığını söylüyor. Bunun üzerine hakim de çocuğa; kadına yardımcı olma görevini veriyor. Çocuk kadını sokağa çıkarıyor, alış-verişine yardımcı oluyor. Eğer çocuk bunları yapmazsa hürriyetini bağlayıcı ceza veriliyor. Yeterli gözetim elemanı olmaması, dosya sayısının çokluğu, iletimsizlik, isteksizlik, maddi olanaksızlıklar nedeniyle tedbir altına alınamayan çocuklar izlenemiyor, yargılamalar uzun sürdüğü ve kabul merkezleri de kurulamadığı için çocuklar uzun süre yetişkinlere ait tutukevlerinde kalıyorlar. Çözüm yolları Çocuk mahkemelerinin neden amacına ulaşmadığını, yasalardan ve alt yapı eksikliğinden kaynaklanan sorunlarla açıklamaya çalıştık. Öncelikle Çocuk Hakları Komisyonu üyelerinin ve İstanbul Çocuk Mahkemesinde çalışan sosyal hizmet uzmanı ve psikologlarında ısrarla vurguladığı gibi ülkemizdeki çocuk mahkemesi sayısı arttırılmalı. Sadece 4 ilde bulunan bu mahkemeler sayısı bakımından çok yetersiz kalıyor. Yasalar gereği 100 bin nüfusu aşan her ilde çocuk mahkemesi kurulması gerekliliği var. Dünya Yerel Yönetim ve Demokrasi Akademisi'nin 10-11 Haziran 1999 tarihlerinde gerçekleştirdiği "Çocuk ve Demokrasi: Küçüklere özgü Yargılama Hukuku" sempozyumu sonunda hazırlanan bildirgede getirilen çözüm önerilerinden bazıları şunlar: 3 Çocuk mahkemesi hakiminin çocuk gelişimi ve suçluluğu konusunda uzman olma gerekliliği dikkate alınarak yeni hazırlanacak yasa tasarılarında bu hususun göz önüne alınması zorunludur.
3 Çocuk hakları, gelişimi ve suçluluğu konuları hukuk fakülteleri, polis akademileri, hakimlik, savcılık ve avukatlık stajı gibi eğitim programlarına alınmalıdır. 3 Bu iyileştirme ve yeniden yapılanma çalışmaları için mevcut bütçede olanak bulunmaması bir mazeret olamayacağına dair Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları hatırlanarak, Adalet Bakanlığı bütçesine bu reformları gerçekleştirecek siyasi iradenin yansıması sağlanmalı ve bunu gerçekleştirmek üzere bir toplumsal baskı oluşturulmalıdır. 3 Halen yürürlükte olan 2253 sayılı Çocuk Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunun 20. Maddesindeki "gerekirse Sosyal İnceleme Raporu yapılır" kelimesi uygulamadan kaldırılarak farik ve mümeyyizlik raporunun verilecek kararın ceza veya tedbir olmasında tek belirleyici olması engellenmelidir. 3 Çocuğun Farik ve Mümeyyiz olup olmadığı araştırılırken "suçun anlam ve sonuçlarını kavrayabilme" kriteri yerine" ceza sorumluluğunun ahlaki ve psikolojik unsurlarını kavrayabilme" kriteri kullanılmalıdır. 3 18 yaşından küçük bireyin "çocuk" kabul edilmesi gereği dikkate alınarak yaşa dayalı ayrımcılığa son verilmeli ve 16 yaşından büyük olan çocukların da kendilerine özgü hukukta yargılanmaları sağlanmalıdır. 3 Özellikle büyük şehirlerde çocuk mahkemelerinin amacına uygun çalışabilmesi, hazırlık soruşturmasının başından itibaren çocuğun suçtan ve onun etkilerinden koruyucu tedbirlerin alınabilmesi için, savcılık teşkilatının tedbire başvurma yetkisini kullanmasını sağlayacak tedbir olanakları (gözetimevleri, kabul merkezleri gibi) oluşturulmalıdır. 3 Hürriyet bağlayıcı cezalara karşı geliştirilen alternatifler son yüzyılın en önemli önerisi ve hareketidir. Bu nedenle ceza uygulamalarına değil alternatif yöntem uygulamalarına gidilmelidir. 3 Çocuk yargılaması ceza kanunu içinden çıkarılarak çocuk mahkemeleri kanunu içine alınmalı. 3 Sosyal hizmet kurumlarının yetersizliği, özel kuruluşların ve belediyelerin işbirliğiyle giderilmeli. 3 Çocukların ihtiyaçlarının ve sorunlarının tespite yönelik araştırmalar yapılmalıdır. Sonuç "Suçlu çocuk yoktur, suça itilen çocuk vardır." Toplumun yarattığı elverişsiz ortamın en masum bireyleri olan çocuklar, yeterli tedbirler alınmadığı takdirde, genç nüfusun da fazla olduğu göz önüne alındığında toplumun geleceği ve kendi gelecekleri için tehlike yaratıyorlar. İşte bütün bunlar göz önüne alınarak halkın ve devletin aldığı her karar çocuklar açısından düşünülmeli, kararların çocuklara uygun olup olmadığı sorgulanıp bir "Çocuk Politikası" oluşturulmalı. Artık, anne-baba için çocuk değil, çocuk için anne-baba, devlet için çocuk değil, çocuk için devlet, mahkeme için çocuk değil, çocuk için çocuk mahkemeleri diyerek, içselleştirdiğimiz kavramları ters çevirmemiz gerekiyor. Bu bakış açısı Türkiye'deki Çocuk Mahkemeleri sorununun en temel çözümüdür.