TÜRK VERGİ SİSTEMİ
(PROF.DR.YAVUZ ATAR'IN 2006-2007 DÖNEMİ DERS NOTLARIDIR.)
1)GELİR VERGİSİ
Gelir vergisi kanunu madde 1'e göre gelir bir gerçek kişinin bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarıdır.
GELİRİN ÖZELLİKLERİ
-Gelir,bir gerçek kişi tarafından elde edilmelidir.tüzel kişilerin elde ettikleri gelirler,kurumlar vergisinin konusudur.
-gelir,bir takvim yılı içinde meydana gelmiş olmalıdır.
-gelir,kazanç ve iratlardan oluşur.Kazanç;bedensel,zihinsel çalışma ile sermaye koyularak elde edilen gelirlerdir.
irat;sermayenin başkasına kullandırılması neticesinde sağlanır.
-gelir,elde edilmiş olmalıdır.
-gelir,kazanç ve iratların safi tutarıdır.
gelirin safi tutarı,gelirin elde edilmesi ile ilgili masrafların gelirden düşülmesidir.
gelirin gerçek tutarı,yükümlünün varsa zararlarının gelirden düşülebileceği anlamını taşır.
GELİRLER -GİDERLER VE İNDİRİMLER=SAFİ KAZANÇ
GELİR VERGİSİNE KONU OLAN KAZANÇ VE İRATLAR:bunlar gelir vergisi kanunu madde 2 de sayılmıştır.
TİCARİ KAZANÇLAR
ZİRAİ KAZANÇLAR
ÜCRETLER
SERBEST MESLEK KAZANÇLARI
GAYRİMENKUL SERMAYE İRATLARI
MENKUL SERMAYE İRATLARI
DİĞER KAZANÇ VE İRATLAR(DEĞER ARTIŞ KAZANÇLARI VE ARİZİ KAZANÇLAR)
A)TİCARİ KAZANÇLAR(GELİR VERGİSİ KANUNU MADDE 37)
Her türlü ticari ve sinai faaliyetten doğan kazançlar,ticari kazançtır.
ticari faaliyet:çeşitli hizmet,mal,yiyecek,alım,satım...ticari faaliyet,alış veriş faaliyetidir.her türlü malın değişim yapılmadan alınıp satılmasıdır.
ÖRNEK:Otomobil ticareti,tekstil,gıda ticareti,turizm,bankacılık,taksicilik,berberlik,terzi,pazarcılık simitçilik,hamal,fotoğrafcı......
sınai faaliyet:hammaddeleri işlemiş ya da yarı işlemiş ürünlere dönüştürme...
ÖRNEK:OTOMOBİL FABRİKALARI
TİCARİ KAZANÇLAR GERÇEK VE BASİT USULDE TESPİT EDİLİR:
1)TİCARİ KAZANÇLARIN GERÇEK USULDE TESPİTİ 2 YE AYRILIR:
bilanço esasında ticari kazancın basit usulde tespiti(1.sınıf tacirler vuk madde 177)
işletme hesabı esasında ticari kazancın basit usulde tespiti(2.sınıf tacirler vuk madde 177)
bilanco ve işletme hesabı esasında safi kazancı bulmak için yapılan giderler,gayri safi kazançtan indirilir.
indirilebilecek giderler:gelir vergisi kanunu madde 40 da belirtilmiştir.
indirilemeyecek giderler:gelir vergisi kanunu madde 41 de belirtilmiştir.
(SINAV)
İNDİRİLEBİLECEK GİDERLER(GVK MADDE 40):TİCARİ KAZANCIN elde edilmesi için yapılan genel giderler(mesela aydınlatma,ısıtma,kira
reklam,sigorta giderleri gibi...)
personel ücretleri,işciler için ödenen primler...
....
2)TİCARİ KAZANCIN BASİT USULDE TESPİTİ
Basit usul,geliri sınırlı bakkal,kasap gibi küçük ticaret erbabıyla tamirci,terzi,berber gibi küçük sanat erbabı için getirilen uygulamadır.
BASİT USULE TABİ OLMANIN ŞARTLARI:GENEL ŞARTLAR(GVK MADDE 47 ÖZEL ŞARTLAR GVK MADDE 48)
*BASİT USULE TABİ OLMANIN GENEL ŞARTLARI ŞUNLARDIR:
a)kendi işinde birfiil çalışması ve bulunması(istisnası kanunda belirtilmiştir)
b)işyeri mülkiyetinin işyeri sahibine ait olması halinde emsal kira bedeli,kiralanmışolması halinde
yıllık kira bedeli toplamı;
Büyükşehir belediye sınırları içinde 3.500
diğer yerlerde 2.500 ytlyi GEÇMİYORSA basit usulde vergilendirilir.
ÖRNEK:KONYADA emsal kira bedeli 3.500 ytlyi geçmemelidir.ilçede ise 2.500 ytlyi geçmemelidir.
c)başka bir ticari,zirai veya mesleki faaliyeti nedeni ile gerçek usulde gelir vergisine tabi olmamak..
ÖRNEK:bir avukat gerçek usulde vergilendirilir.bu avukatın bir de bakkal dükkanı varsa avukatlık gereği gercek usulde
vergilendirildiği için basit usulde vergilendirilemez.
BASİT USULE TABİ OLMANIN ÖZEL ŞARTLARI:
a)satın alınan malların oldugu gibi veya işlendikten sonra satanların yıllık;
alım tutarı:50.000 ytlyi
satım tutarı:72.000 ytyi AŞMAMALIDIR.
ALIM veya satım tutarından birisinin bu tutarı aşmaması yeterlidir.
ÖRNEK:ALIM TUTARI 60.000
SATIM TUTARI:72.000 OLMUŞSA yine BASİT USULDE vergilendirilir.
b)GVK MADDE 48/1 dışındaki işlerle uğraşanların bir yıl içinde elde ettikleri gayri safi iş hasılatının 25.000 ytlyi aşmaması gerekir.
bu madde hizmet işi yapanlar için geçerlidir.
birinci bent,ticari ve sınai faaliyetlerin küçük ölçekli,esnaf türünden olanları gibidir.
ikinci bent hizmet ifasını anlatmaktadır:berber traş yaparak hizmet ifa etmektedir.terzi elbise
dikerek hizmet ifa etmektedir.
c)birinci ve ikinci bentteki faaliyetleri birlikte yapanlar yıllık satış tutarı ile iş hasılatı toplamının 50.000 ytlyi aşmaması gerekir.
ÖRNEK:Bir terzi hem kumaş satmaktadır,hem dikmektedir.hem mal satmaktadır hem hizmet ifa etmektedir.bu durumda
iki işi birlikte yaptığı için 3.bente girer.
sadece kumaş satan bir manifaturacı 1.bente girer,sadece dikiş diken terzi 2.bente girer.
LOKANTA İŞLETEN YER HANGİ BENTE DAHİLDİR?:yemek yapıp satmaktadır,işleyerek satmak,yiyeceği
pişirek satmak hususuna pek uygun düşmemektedir.bu nedenle hocaya göre 2.bente dahildir.
işlemekten şunu anlamamız lazım:hamvazo alıp çiçeklerle süsleyip satmak,işlemektir.
Eğer gelir vergisi kanunu madde 47 de sayılan 3 şart ve gelir vergisi kanunu madde 48de yükümlüye uyan ilgili şart varsa
yükümlü basit usulde vergilendirilir.
TİCARİ KAZANÇLARDA ESNAF MUAFLIĞI:GELİR VERGİSİ KANUNU MADDE 9)
Gelir vergisi kanunu,cok küçük işlerle uğraşıp kazancı geçimini sağlamaya yetecek olan esnafı vergiden muaf tutmuştur.
a)motorlu nakil vasıtası kullanmamak şartı ile gezici olarak veya bir işyeri açmaksızın perakende ticaret ile uğraşanlar:
yani seyyar satıcılar,işportacılar,simitçiler..
motorlu araç kullanmayacak,gezici olmalıdır ve sabit bir işyeri olmamalıdır.
b)bir işyeri açmadan gezici olarak ve doğrudan doğruya tüketicye işyapan hallaç,kalaycı,lehimci,
ayakkabı tamircisi,berber...
mesela otogarda sandıgı koyup ayakkabı boyayan kişi bu maddeye girer mi:hayır,girmez.
basit usulden yararlanamaz.cunku gezici değildir.
mesela gezici berber muaftır.
c)köylerde gezici olarak her türlü sanat işleri ile uğraşanlar ve aynı yerlerde aynı işleri bir işyeri açmak
suretiyle yapanlardan gvk madde 47de yazılı şartları taşıyanlar..
SINAV:GVK MADDE 47,MADDE 48 VE MADDE 9 VE GERCEK USUL İLE İLGİLİ BİLGİLERDEN SORU GELİR..
2)ZİRAİ KAZANÇLAR(GELİR VERGİSİ KANUNU MADDE 52)
Zirai faaliyetten doğan kazanç,zirai kazançtır.arazi üzerinde her türlü ekim,dikim faaliyeti,hayvancılık,arıcılık
balıkçılık faaliyetlerinin hepsi zirai kazançtır.hayvancılık ve bunların mahsulleri de zirai kazanca dahildir.
ÖRNEK:Havyar üretimi yapan yer zirai kazanca girer mi?
havyar,balık mahsülü sayıldığı için zirai üründür.
bu faaliyetlerin arazi üzerinde yapılması şart değildir.deniz,nehir,göl,serada da yapılabilir.
çiftciler,mahsüllerini değerlendirmek için ve zirai faaliyetlerine ek olarak işleyecek olursa bu da zirai faaliyet sayılır.
ancak bunun işletmenin önem ve genişliği ile sınırlı olması lazımdır.
ÖRNEK:Bir çiftlik var.elde edilen sütler,diğer süt ürünlerine dönüştürülüyor.mesela peynir yapılıyor.
bu faaliyet sonucu elde edilen gelir de zirai kazançtır.ama süt ürünleri işleten yer,büyük bir fabrika gibiyse
ya da diğer çiftliklerden süt alıp işliyorsa zirai kazanç olmaktan çıkar,ticari faaliyete dönüşür.
kendi işletmesinin ürünlerine hasretmiş olmalıdır.
kollektif şirketler,paylı komadit şirketler zirai faaliyetle uğraşsalar bile çiftci sayılmazlar.gelirleri ticari kazançtır.
ZİRAİ KAZANÇLAR NASIL VERGİLENDİRİLİR?=GERÇEK USUL STOPAJ
GERÇEK USUL:ZİRAİ İŞLETME HESABI ESASI BİLANCO HESABI ESASI
BURADA ticari kazançlarda oldugu gibi birinci sınıf ikinci sınıf ayrımı yoktur.tamamen tercihe bağlıdır.
stopaj sartlarını taşımıyorsa,gercek usule tabi olur.
gvk madde 55 ve devamında gerçek usulde zirai kazancın tesbiti düzenlenmiştir.
zirai işletme hesabı esasında giderler=gvk madde 57 de belirtilmiştir.(SINAV)BU giderler,gercek usulde kazançtan indirilebilir.
STOPAJ:GVK MADDE 54de belirtilen zirai işletme büyüklükleri AŞILMAZSA BEYANNAME VERMEK
ZORUNLU DEĞİLDİR,GERÇEK USUL UYGULANMAZ.
sadece çiftçi ürününü sattığında satın alan gerçek ya da tüzel kişiler,devlet kuruluşları satın alırken ürün bedelinden
vergiyi keserler,stopaj yolu ile çiftci vergiyi öder.çiftcinin beyanname vermesi gerekmez.
GVK MADDE 54TEKİ şartları taşıyanlar ürünlerini satarken GVK MADDE 94 DE BELİRTİLEN ORANDA VERGİ ÖDERLER.
bunun dışında beyanname vermeleri şart değildir.
GVK MADDE 54 AŞILIRSA=GERÇEK USUL
GVK MADDE 54 AŞILMAZSA=STOPAJ
3)ÜCRETLER
bir işverene tabi olarak çalışanlara hizmet karşılığında ödenen para veya para ile ölçülebilen değeler toplamına ücret denir.
özel sektörde veya kamuda çalışan tüm işciler ücretlidir.
burada kural stopaj yoluyla vergilendirmedir.
ücret ödenirken vergisi kesilerek stopaj yapılır.ücret stopaj yolu ile vergilendirilirken oran %25-%30 arasında değişmektedir.
GVK MADDE 61,BU ŞARTLARI sağlamasa bile sayılan gelirleri ücret olarak kabul etmektedir:
milletvekillerinin aldığı maaşlar,ücret sayılır.
sporcuların transfer paraları da ücrettir.
ÜCRETLER NASIL VERGİLENDİLİYOR?:STOPAJ YOLU İLE ÜCRET VERGİLENDİLİR VE stopaj gerçek ücret üzerinden yapılır.
gercek ücrete ulaşmak için GVK MADDE 63DE Yapılabilecek indirimler belirtilmiştir.(gvk madde 63den sorumlu değiliz)
4)SERBEST MESLEK KAZANÇLARI(GVK MADDE 65)
GVK MADDE 65:Sermayeden ziyade şahsi mesaiye,ilmi ve mesleki bilgiye veya ihtisasa dayanan ve ticari
mahiyette olmayan işlerin işverene tabi olmaksızın şahsi sorumluluk altında kendi nam ve hesabına yapılmasıdır.
ÖRNEK:AVUKATLIK,doktorluk,mühendislik,çevirmenlik...
serbest meslek faaliyetini ücretten ayıran unsur faaliyetin işverene baglı olmadan şahsi sorumluluk altında kendi nam ve
hesabına yapılmasıdır.
serbest meslek faaliyetini,ticari ve sınai faaliyetten ayıran unsur şahsi mesai,ilmi ve mesleki ihtisastır.
eğer bir doktor,avukat bir kuruma bağlı olarak ücret karşılığında çalışıyorsa ücretli olmuş olur ve ücretli olarak
vergilendirilir.
serbest meslek faaliyetlerinde vergilendirme GVK MADDE 67 ve devamına göre yapılmaktadır.
kural olarak serbest meslek kazancı gercek usule göre vergilendirilir.cok istisnai bazı durumlarda
gercek usul dışında yöntemler uygulanır.
serbest meslek sahibinin gider olarak düşebileceği hususlar GVK MADDE 68DE BELİRTİLMİŞTİR
(SINAV)
GVK MADDE 18:SERBEST MESLEK KAZANCLARINDA İSTİSNALAR.
BU MADDEde sayılan hizmetleri kişi kendi hesabına yaparsa vergiden MUAFTIR.
AMA kişi bu hizmetleri bir kuruluş hesabına yaparsa ve karşılığında bir bedel alırsa stopaj yolu ile
vergilendirilir.
ÖRNEK:BİLGİSAYAR PROGRAMCISI MİLYONLARCA DOLAR DEĞERİNDE BİR PROGRAM HAZRILARSA
VE BUNU KENDİ ADINA BİR FAALİYET OLARAK İCRA EDERSE VERGİDEN MUAFTIR.
5)GAYRİMENKUL SERMAYA İRATLARI
GVK MADDE 70:bu maddede sayılan mal ve hakların kiraya verilmesi karşılığında elde edilen gelir
gayrimenkul sermaye iradıdır.
buradaki gayrimenkul kavramı eşya hukukundaki gayrimenkul kavramından geniştir.
MÜELLİF:TELİF HAKKI SAHİBİ(mesela kitabın yazarı)
GVK MADDE 18E GÖRE müellifler kendi adına faaliyet gösterirlerse vergiden MUAFTIR.
mesela kitabı kendi adına bastırıp gelir elde ettiğinde vergiden muaftır.BU SERBEST MESLEK FAALİYETİDİR.
AMA TELİF hakklarını kiraya verirse:eğer müellif ve kanuni mirascıları kiraya veriyorsa yine SERBEST MESLEK KAZANCIDIR.
kendine ait olmayan bir TELİF HAKKINI DEVRALMIŞ OLAN YAYINCI,kiraya verirse o zaman GAYRİMENKUL SERMAYE İRADIDIR.
(DİKKAT/ÖNEMLİ KONU/SINAV SORUSU)
MESELA,bir yayın evine kitabımızın telif hakkını sattık.yayınevi kitabın telif hakkını bir başkasına kiraya verirse gayrimenkul sermaye iradıdır.
yazar kitabın telif hakkını KİRAYA VERİRSE BU serbest meslek kazancıdır.(SINAV)
bir kitabın yazarı,o kitabın yayın hakları üzerinde de telif hakkında sahiptir.kendisinden izin almadıkca veya kendisi kiraya vermedikce kimse
izinsiz olarak bunu yayınlayamaz.kitabın yazarı kendisi bastırırsa serbest meslek kazancıdır.
başkasından alınına telif haklarının kiraya verilmesi gayrimenkul sermaye iradıdır.
GVK MADDDE 70de sayılan mallar ve haklar ticari veya zirai bir işletmeye dahil ise bu durumda ticari veya zirai kazanc hükümlerine göre vergilendilir.
ÖRNEK:BİR yayınevi ticari işletmedir.bu yayınevinin telif haklarını kiralaması sonucu veya satın alması sonucu elde ettiği gelir TİCARİ KAZANÇTIR.
kirala,satın alma zaten yayınevinin işine dahildir.fakat istisnai olarakbu işler yayınevinin işinin kapsamı dışında kalıyorsa yani münferit olarak bu işleri
yapıyorsa o zaman gayrimenkul sermaye iradıdır.
ÖRNEK:BİR FİRMANIN İŞİ gayrimenkul kiraya vermektir.bu ticari kazançtır.
ama bir tacir var ve ticari işletmesi var,ayrıca da gayrimenkulleri var.bu gayrimenkuller ticari işletmesine dahil değildir.
bunları kiraya vermesi nedeni ile elde ettiği gelir gayrimenkul sermaye iradıdır.
kendi ticari işletmesinden el de ettiği geliri de ticari kazanctır.
GAYRİmenkul sermaye iratlarında giderler GVK MADDE 74 DE DÜZENLENMİŞTİR.
EMSAL KİRA BEDELİ(GVK MADDE 73):BU MADDE SADECE GAYRİMENKUL SERMAYE İRATLARINDA UYGULANIR.
Kiraya verilen mal ve hakların kira bedeli,emsal kira bedelinden düşük olamaz..
ÖRNEKi:mesela bosna hersekte vasat bir dairenin kirasi 300 ytl ise 100 ytl olarak gösterilip kiraya verilemez.
gösterilse bile emsal değer üzerinden vergilendirilir.
bedelsiz olarak başkalarının kullanımına bırakılıyorsa sanki bedel alınıyormuş gibi vergilendirilir.
İSTİSNA:usul füru,kardeşler birbilerine bedelsiz olarak kiralarsa emsal kira bedeli uygulanmaz.
ancak bedelli olarak kiralanırsa uygulanır.
gvk madde 21 de Gayrimenkul sermaye iratlarında istisnalar belirtilmiştir.(bu maddeden sorumlu değiliz)
MENKUL SERMAYE İRATLARI VE DİĞER KAZANÇ VE İRATLAR KONUSU KİTAPTAN KISACA ANLATILMIŞTIR.
